જોહાનિસ ગુટેનબર્ગ અને પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ: માનવ સભ્યતાનો ટર્નિંગ પોઈન્ટ

ઈતિહાસકારો માને છે કે માનવ ઇતિહાસમાં બે સૌથી મોટી ઘટનાઓ બની છે: એક પૈડાની શોધ અને બીજી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની શોધ. 15મી સદીના મધ્યમાં જ્યારે યુરોપ અજ્ઞાનતાના અંધકારમાં હતું, ત્યારે જર્મનીના મેઈન્ઝ (Mainz) શહેરમાં એક સોની અને સંશોધક જોહાનિસ ગુટેનબર્ગે કંઈક એવું કર્યું જેણે આવનારી સદીઓનું ભાગ્ય બદલી નાખ્યું.

૧. શોધ પાછળનો સંઘર્ષ અને પૃષ્ઠભૂમિ

ગુટેનબર્ગ પહેલાં, ચીનમાં લાકડાના બ્લોક્સ દ્વારા છાપકામ થતું હતું, જે ખૂબ જ ધીમું હતું. ગુટેનબર્ગે જોયું કે વાઇન બનાવવા માટે વપરાતું ‘સ્ક્રુ પ્રેસ’ મશીન કાગળ પર શાહી દબાવવા માટે ઉત્તમ સાધન બની શકે છે. વર્ષોના પ્રયોગો પછી, તેમણે એન્ટિમની, સીસું અને ટીનના મિશ્રણમાંથી એવા અક્ષરો બનાવ્યા જે ક્યારેય ઘસાતા નહોતા.

ગુટેનબર્ગ પ્રેસની ખાસિયતો:

મૂવેબલ ટાઈપ (Moveable Type): દરેક અક્ષરને અલગ કરી શકાતો અને ફરીથી ગોઠવી શકાતો.
ઓઈલ-બેઝ્ડ શાહી: જૂની શાહી કાગળ પર ફેલાઈ જતી, ગુટેનબર્ગે તેલ આધારિત શાહી બનાવી જે વર્ષો સુધી ટકી રહેતી.
ઝડપ: જે પુસ્તક લખતા વર્ષો લાગતા, તે હવે થોડા દિવસોમાં સેંકડોની સંખ્યામાં છપાવા લાગ્યા.

૨. જ્ઞાનનું લોકશાહીકરણ (Democratization of Knowledge)

પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ પહેલાં, જ્ઞાન માત્ર ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને રાજાઓ સુધી મર્યાદિત હતું. ગુટેનબર્ગની શોધે આ ‘જ્ઞાનના ઈજારા’ને તોડી નાખ્યો:

સામાન્ય ભાષામાં સાહિત્ય: પહેલા પુસ્તકો માત્ર લેટિનમાં હતા. પ્રેસ પછી પ્રાદેશિક ભાષાઓ (જેમ કે જર્મન, અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ) માં પુસ્તકો છપાવા લાગ્યા, જેનાથી સામાન્ય લોકો પણ વાંચતા થયા.
સમાચારોનો પ્રસાર: છાપકામને કારણે દુનિયાના ખૂણે ખૂણે શું થઈ રહ્યું છે તે પત્રિકાઓ અને અખબારો દ્વારા લોકો સુધી પહોંચવા લાગ્યું.

૩. વિજ્ઞાન અને પુનરુજ્જીવન (Renaissance)

જો પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ ન હોત, તો કદાચ લિયોનાર્ડો દા વિન્ચી, ગેલિલિયો કે આઈઝેક ન્યૂટનના વિચારો દુનિયા સુધી પહોંચી શક્યા ન હોત. વિજ્ઞાનમાં થયેલા સંશોધનો હવે પુસ્તકો દ્વારા રેકોર્ડ થવા લાગ્યા, જેનાથી એક વૈજ્ઞાનિક બીજાના કામમાંથી શીખી શકતો થયો. આના કારણે જ યુરોપમાં ‘Renaissance’ એટલે કે ‘નવજાગૃતિ’ આવી.

૪. સામાજિક અને રાજકીય ક્રાંતિ

જ્યારે લોકો વાંચતા થયા, ત્યારે તેઓ પ્રશ્નો પૂછતા થયા.

ધાર્મિક ક્રાંતિ: માર્ટિન લ્યુથરે ચર્ચની નીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો અને લાખો પત્રિકાઓ છપાવીને લોકોમાં જાગૃતિ લાવી.
લોકશાહીનો પાયો: અમેરિકન ક્રાંતિ અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિના પાયામાં છાપેલા પુસ્તકો અને અખબારો જ હતા. લોકોએ પોતાના હકો વિશે જાણ્યું અને રાજાશાહી સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.

૫. આજના ડિજિટલ યુગ સાથે તુલના

આજે આપણે જે ઇન્ટરનેટ (Internet) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ, તે ખરેખર તો ગુટેનબર્ગના પ્રિન્ટિંગ પ્રેસનું જ આધુનિક સ્વરૂપ છે. જે રીતે પ્રેસે માહિતીને મફત અને સુલભ બનાવી, તે જ કાર્ય આજે ડિજિટલ ટેકનોલોજી કરી રહી છે.

યાદ રાખવા જેવી બાબત:

“ગુટેનબર્ગનું પ્રેસ એ ટેકનોલોજીનો વિજય નહોતો, પણ માનવ વિચારધારાની સ્વતંત્રતાનો વિજય હતો.”

પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ વિશે રસપ્રદ તથ્યો (Quick Facts)

વિગત	માહિતી
શોધક	જોહાનિસ ગુટેનબર્ગ
વર્ષ	૧૪૪૦ (આશરે)
પ્રથમ પુસ્તક	ગુટેનબર્ગ બાઇબલ (૧૮૦ નકલો)
મુખ્ય ટેકનોલોજી	મૂવેબલ મેટલ ટાઇપ
અસર	સાક્ષરતા દરમાં ૫૦૦% થી વધુ વધારો